محصولات ارگانیک

واژه “ارگانیک” نه تنها به خود مواد غذایی، بلکه به چگونگی تولید آن نیز اشاره دارد. مواد غذایی با برچسب ارگانیک باید با روش های کشاورزی و دامپروی ارگانیک مبتنی بر دو اصل کلیدی بازیافت منابع و ترویج تنوع زیستی و کشاورزی پایدار متعهد به اصول زیست محیطی، تولید و فرآوری شده باشند. به طور کلی، غذاهای ارگانیک محصولاتی هستند که معمولا درآنها فرآوری یا پردازشی با اشعه دهی، حلال های صنعتی یا افزودنی های مصنوعی، آفت کش های سنتز شده، ژن های تغییر یافته از مهندسی ژنتیک (تراریخته) کودهای نفتی و کودهای بدست آمده از لجن فاضلاب استفاده نمی گردد.

کشاورزی به لحاظ پیشنه تاریخی خود، به صورت ارگانیک بوده است، تنها طی قرن بیستم که تقاضا برای محصولات کشاورزی زیاد شده بود، کشاورزی برای تولید مواد غذایی از شکل ارگانیک خارج گردید و در پی آن جنبش کشاورزی ارگانیک در دهه ۱۹۴۰ در پاسخ به صنعتی شدن کشاورزی به وجود آمد.

به گفته سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد FAO، در کشاورزی ارگانیک و بازار محور، محصولات به وضوح از طریق صدور گواهینامه و برچسب زدن شناخته می شوند و مصرف کنندگان می توانند با اطمینان از مراحل تولید، پردازش، حمل و عرضه در بازارها، یک تصمیم آگاهانه در مورد انتخاب مواد غذایی خود بگیرند. بنابراین مصرف کنندگان نیز در تولید این محصولات نقش دارند و همچنین ارگان هایی مثل اتحادیه اروپا یارانه ای برای کشاورزی ارگانیک، به منظور حمایت از خدمات زیست محیطی و کاهش آلاینده های زیست محیطی در اختیار کشاورزی قرار می دهد.

تعریف کشاورزی ارگانیک بر اساس سازمان جهانی ارگانیک و جنبه های آن

کشاورزی ارگانیک بر کودهای با منشاء ارگانیک مانند کمپوست، کود حیوانی، کود سبز، و پودر استخوان متکی بوده و بر تناوب کشت محصولات مختلف در زمین های کشاورزی و کاشت گیاهان تاکید دارد و همچنین استفاده از کنترل بیولوژیک آفات و کشت مختلط و ترویج استفاده از حشرات شکارچی برای کنترل آفات برای این منظور توصیه می شود. به طور کلی کشاورزی ارگانیک راهی برای استفاده بیش تر از محصولات سالم طبیعی و کاهش مصرف محصولات ساختگی یا مصنوعی و ترکیبی خواهد بود.

به عنوان مثال، آفت کش های طبیعی مانند  Pyrethrin و روتنون در کشاورزی ارگانیک مجاز هستند، در حالی که کودهای شیمیایی و آفت کش های ساختگی به طور کلی ممنوع می باشند. مواد ترکیبی مجاز شامل: سولفات مس، گوگرد و ایورمکتین هستند. محصولات اصلاح شده ژنتیکی (GMO) یا تراریخته ها، نانو مواد، فاضلاب انسانی، تنظیم کننده های رشد گیاهی، هورمون ها و استفاده از آنتی بیوتیک در پرورش دام ممنوع است.

کشاورزی به روش ارگانیک در سطح بین المللی تحت کنترل و نظارت بسیاری از کشورها و به صورت قانونی، بر اساس بخش بزرگی از استانداردهای تعیین شده توسط فدراسیون بین المللی جنبش کشاورزی ارگانیک (IFOAM) و سازمان بین المللی کشاورزی ارگانیک در سال ۱۹۷۲به اجرا گذاشته شده است. 

بر اساس تعریف سازمان غذا و دارو ایالات متحده آمریکا (FDA) کشاورزی ارگانیک را می تواند یک سیستم یکپارچه و پایدار کشاورزی نامید که تلاش دارد با منع استفاده از آفت کش های مصنوعی، آنتی بیوتیک ها، کودهای شیمیایی، ارگانیسم های اصلاح شده ژنتیکی یا تراریخته ها، و هورمون رشد باعث حفظ پایداری، افزایش باروری خاک و تنوع زیستی شود.

چگونگی فرآیند صدور گواهینامه برای ادعاهای مربوط به محصولات ارگانیک در سازمان غذا و دارو آمریکا:

  • محصولات با برچسب “۱۰۰ درصد ارگانیک” تنها باید حاوی مواد تولید شده ارگانیک باشند.
  • محصولات با برچسب ” ارگانیک” باید حداقل ۹۵ درصد مواد آن ارگانیک باشد.
  • محصولاتی که حاوی ۷۰ تا ۹۵ درصد مواد ارگانیک هستند باید بر چسب  ” ساخته شده از مواد ارگانیک” را درج کنند و  نه “ارگانیک  و همچنین مواد ارگانیک آن محصول ذکر گردد.

محصولاتی که کمتر از ۷۰ درصد آن از مواد ارگانیک تشکیل شده اند، به غیر از ذکر مواد ارگانیک محصول در قسمت مواد تشکیل دهنده، مجاز به استفاده از ادعای “ارگانیک” نمی باشد.

محصولات طبیعی

مواد غذایی طبیعی:

 مفهوم عمومی طبیعی در محصولات غذایی این است که حداقل پردازش و فرآوری روی ماده غذایی انجام شده باشد به طوری که مواد تشکیل دهنده آن همگی طبیعی باشند و معمولا غذاهایی هستند که هیچ گونه مواد افزودنی از قبیل طعم دهنده ها و افزودنی های خاصی مانند هورمون ها، آنتی بیوتیک ها، شیرین کننده، رنگهای غذایی و غیره را که به طور طبیعی در آن ها وجود ندارد را در محتوای ماده غذایی نباشد. طی بررسی های انجام شده، ۶۳% مردم تمایل بیش تری برای مصرف محصولات غذایی که دارای برچسب ” طبیعی ” هستند را دارند.   همچنین بر اساس نظر سنجی ها ۸۶% مصرف کنندگان بر این عقیده اند که مواد غذایی با عنوان طبیعی هیچ گونه ماده افزودنی مصنوعی ندارند ولی باید توجه داشت که گاهی در تبلیغات این محصولات اغراق می شود در حالی که سایر مواد غذایی نیز از محصولات طبیعی و منشا حیوانی و گیاهی تهیه می گردند اما برچسب طبیعی را ندارند.

آژانس بازرسی مواد غذایی کانادا استفاده از عنوان “طبیعی” را به غذاهایی که تغییر محسوسی در طول فرآیند تولید آن ها انجام نشده است، محدود کرده است و به طورکلی دو مولفه را برای طبیعی بودن محصولات غذایی درنظر می گیرد:

  • در محتوای مواد غذایی طبیعی افزودنی هایی مانند ویتامین، عناصر معدنی، طعم دهنده های مصنوعی و یا سایر افزودنی های غذایی مصنوعی وجود ندارد.
  • برای یک غذای طبیعی یا مواد تشکیل دهنده آن هیچ تغییر یا حذف خاصی به جز حذف آب صورت نگرفته باشد.

اما از دیدگاه علم تغذیه در تخصیص واژه طبیعی برای محصولات غذایی بایستی بسیار محتاط عمل نمود زیرا هر محصول غذایی به هر نحو ممکن است تحت فرآوری و تغییر قرار گیرد و در این صورت هیچ محصول کاملا طبیعی وجود ندارد.

سازمان غذا و دارو ایالات متحده آمریکا (FDA) تعریف خاصی برای اصطلاح طبیعی در مواد غذایی و محصولات مشتق شده از آن مشخص نکرده است. با این حال سازمان غذا و داروی آمریکا در مورد استفاده از اصطلاح طبیعی برای مواد غذایی مخالفتی ندارد به شرطی که آن ماده غذایی فاقد افزودنی هایی مانند رنگ، طعم دهنده های مصنوعی، و یا مواد مصنوعی دیگر باشد.

و اما تعریف وزارت کشاورزی آمریکا (USDA) برای برچسب”طبیعی” روی محصولات غذایی:

ادعای طبیعی که ممکن است روی برچسب فرآورده های دامی و طیور درج شده باشد، نشان می دهد که:

(۱) فرآورده شامل هیچ عطر و طعم مصنوعی و یا طعم دهنده، رنگ مصنوعی و یا نگهدارنده شیمیایی و یا هر ماده مصنوعی دیگر نمی باشد؛ و (۲) بر روی محصولات و مواد تشکیل دهنده آن ها حداقل پردازش و فرآوری صورت گرفته است.

فرآوری حداقل ممکن است شامل: (الف) آن دسته از عملیات های سنتی باشد که برای حفظ و یا برای مصرف مواد غذایی خوراکی انسان استفاده می شود، به عنوان مثال، دودی کردن، کبابی کردن، انجماد، خشک کردن، و تخمیر و … (ب) آن دسته از فرآیندهای فیزیکی ایمن که اساس محصول خام و یا اجزای آن را تغییر ندهد، به عنوان مثال، کوبیدن گوشت، جداسازی زرده و سفیده تخم مرغ و فشار دادن میوه ها برای تولید آب میوه. باید توجه داشت که فرآیندهای نسبتا شدید، به عنوان مثال، استخراج با حلّال، هیدرولیز اسید، و سفید کردن مواد با مواد شیمیایی شامل حداقل های فرآوری نیستند. (ج) همچنین استفاده از طعم دهنده های طبیعی در محصولات طبیعی (د) وجود یک جزء که دارای شرایط حداقل فرآوری نباشد مانع از قرار گیری آن محصول در دسته محصولات طبیعی نمی شود. در این شریط بسته به نوع محصول تصمیم گرفته می شود به طوری که اگر جزء فراوری شده در خصوصیات محصول تغییری ایجاد نکند و ویژگی محصول هدف در صورت استفاده از آن محصول عوض نشود می توان آن را جزء محصولات طبیعی دانست. در این موارد باید جزییات محصولات طبیعی کاملا روشن شود و موارد غیر نام برده شود به طور مثال ذکر شود که همه ترکیبات طبیعی هستند به جز دکستروز و نشاسته تغییر یافته و …. همچنین تمام محصولاتی که برچسب محصول طبیعی و یا غذای طبیعی را دارند باید یک توضیح مختصر از بیان این ادعا را ارائه دهند، برای مثال این محصول طبیعی است زیرا ترکیبات مصنوعی در فرایند تولید استفاده نشده و شرایط حداقل فرآوری رعایت شده است. این توضیح باید به طور مستقیم در زیر و یا در کنار برچسب محصول طبیعی ذکر شود و در غیر این صورت جای دیگری از صفحه اصلی با یک ستاره و یا علامت توضیحات این ادعا آورده شود.

تصمیم گیری برای پذیرش و یا رد یک محصول به عنوان طبیعی تحت تاثیر استفاده خاص ان محصول نیز قرار می­گیرد برای مثال ممکن است اجزای ترکیبات مورد استفاده در ان محصول غذایی طبیعی باشند اما در پذیرش آن به عنوان یک محصول طبیعی اختلال ایجاد کند برای مثال در محصولی مانند سس چیلی با برچسب” فلفل طبیعی” یا “چیلی” استفاده از پود چغندر که ترکیبی طبیعی است اما در رنگ محصول نهایی تغییر ایجاد می­کند سبب رد این محصول به عنوان محصول طبیعی می­شود.

بنابراین در محصولات طبیعی استفاده از ترکیبات طبیعی در تمام اجزا سبب قبول آن ماده غذایی به عنوان یک محصول طبیعی نمی­شود.

تفاوت محصولات طبیعی و ارگانیک

عامه مردم تصور می کنند که هیچ تفاوتی بین این دو وجود ندارد. در حالی که این تصور درست نیست و با مقایسه تعریف این دو تفاوت های آن ها به روشنی آشکار میشود.

مواد غذایی ارگانیک به مواد غذایی گفته می شود که در همه مراحل تولید، ساخت و توزیع تحت قانون محصولات غذایی ارگانیک و استاندارد های ارگان های معتبری چون وزارت کشاورزی ایالات متحده (USDA) تعریف شده باشند. از سوی دیگر، مواد غذایی طبیعی، به طور کلی به مواد غذایی گفته می شود که هیچ گونه تغییر شیمیایی و یا سنتزی در هر شکل بر روی آن صورت نگرفته است. بنابراین یک نوع غذای طبیعی لزوما ارگانیک نیست و بالعکس.

اما پرسش مهم این است – “چرا بعضی از مردم مواد غذایی ارگانیک و برخی مواد غذایی طبیعی را ترجیح می دهند؟” دلیل این است که برخی از مردم معتقدند که بسیاری از مواد مغذی و خواص مفید مواد غذایی سنتز شده از بین می روند. بنابراین، آنها متقاضی مواد غذایی طبیعی خواهند بود. از سوی دیگر، طرفداران مواد غذایی ارگانیک تمایل دارند غذایی که مصرف می کنند عاری از کودهای شیمیایی، آفت کش ها و مواد نگهدارنده باشند به همین دلیل است که آنها مواد غذایی ارگانیک را انتخاب می کنند.

ظاهرا، تقاضا برای مواد غذایی ارگانیک بیش از مواد غذایی طبیعی است، چرا که تضمین و نظارت بر مواد غذایی ارگانیک توسط دولت ها صورت می گیرد و به نظر می رسد که این چنین نظارت و تضمینی برای محصولات غذایی طبیعی نیز لازم است اما در حال حاضر این تضمین برای آن وجود ندارد.

سازمان های صدور گواهینامه:

مواد غذایی ارگانیک: بسیاری از کشورها سازمان هایی برای صدور گواهینامه دارند، برجسته ترین آنها وزارت کشاورزی ایالات متحده (USDA) می باشد.

مواد غذایی طبیعی: انجمن بین المللی تولیدکنندگان محصولات طبیعی (IANPP) در تلاش است تا تعاریف ثابت و جامعی برای مواد غذایی طبیعی ارائه دهد. لازم به ذکر است که این انجمن یک مرجع صدور گواهینامه نیست.

برچسب و ادعای غذای ارگانیک و طبیعی:

مواد غذایی ارگانیک: استفاده از برچسب های ارگانیک دارای پیامدهای قانونی است. تولید کننده باید قوانین و مقررات مشخص را قبل از استفاده از برچسب محصولات ارگانیک رعایت کند.

مواد غذایی طبیعی: برچسب های طبیعی به طور معمول آزادانه توسط تولید کنندگان به دلیل عدم وجود دستورالعمل های خاص استفاده می شود.

فواید مصرف مواد غذایی ارگانیک و طبیعی برای سلامتی:

مواد غذایی ارگانیک: طبق مطالعات علمی انجام شده تا کنون هیچ مدرکی وجود ندارد تا ثابت کند که مواد غذایی ارگانیک به طور معنی داری سالم تر از مواد غذایی غیر ارگانیک هستند. مردم مصرف مواد غذایی ارگانیک ترجیح می دهند، زیرا آنها احساس می کنند که این مواد غذایی نسبت به سایر محصولات معمولی که مواد شیمیایی در تولید آن ها به کار رفته است سالم ترند. با این حال تحقیقات اخیرنشان داده است که فواید سلامتی استفاده از شیرهای ارگانیک سبب بالابردن روحیه ی دوستداران غذاهای ارگانیک شده است. همچنین دیگر تحقیقات انجام شده نشان می دهد که مصرف مواد غذایی ارگانیک می تواند به افزایش جذب مواد مغذی آنتی اکسیدان مطلوب برای بدن و کاهش قرار گرفتن در معرض فلزات سنگین سمی کمک کند.

مواد غذایی طبیعی: مردم چون بر این باورند پردازش و فرآوری بیش از حد مواد غذایی فواید آن را تا حدودی از بین می برد بنابراین ترجیح می دهند مواد غذایی طبیعی را استفاده کنند.

عمر مفید:

مواد غذایی ارگانیک: عمر مفید مواد غذایی ارگانیک می تواند در شرایطی بیشتر از مواد غذایی طبیعی باشد.

مواد غذایی طبیعی: از آنجا که حداقل پردازش و فرآوری بر روی آن ها صورت گرفته (در نتیجه دارای آب درونی بیشتری هستند) و بسیاری از مواد غذایی که محتوی آب بیش تری هستند طول عمر مفید آن ها کوتاه تر می باشد.